به حسب مقام باطن ، داراى مراتبى از وجود تجردى است ، از قبيل مرتبهء حس مشترك و خيال و مقام عقل . و مرتبهء خيال در انسان تام العيار بر جميع درجات عالم سماوى و مثالى مشتمل است و مرتبهء عقل او بر جميع مراتب عقلى از طولى و عرضى و مقام فناى في اللّه و بقاى باللّه شامل مقام واحديت و احديت . چون انسان ، وليده طبايع و اجسام است و از ناحيهء حركت ذاتى به مقام انسان بالفعل رسيده است ، و از طرفى حقيقت هر شىء به صورت نوعى آن شىء و صورت شىء همان وجود خاص شىء است ، ماده به نحو ابهام در وى مأخوذ است و تقوم ذات آن و نحوهء وجود آن در گروى ماده نيست و موت ، غير از نيل هر فرد به مقام و غايت ذاتى آن چيزى نمىباشد و بعد از عروض موت به مرتبهء جسم انسانى ، غناى از ماده حاصل آيد و انسان در وجود اخروى مطلق ، بىنياز از ماده است . و اگر ملحق به اهل رحمت شود ، به سعادت جسمانى و روحانى نايل آيد ، بدون احتياج به مادهء قابل كون و فساد و زوال و حدوث . و اگر از صنف اشقيا و مبعدين محسوب آيد ، در مقام ادراك انواع مولمات جسمانى از حيّات و عقارب و موجبات آلام روحانى و ذوق نار ناشى از حرمان و انكار حق ، اصلا به ماده قابل فعل و انفعالات مادى احتياج ندارد و آنچه در آخرت موجود است ، فعل صرف است . و قوهء مبدأ انفعال و استحالات ، به عالم دنيا اختصاص دارد و عالم آخرت دار حيات و زندگى هميشگى است و در آن موت راه ندارد ( وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ . . . ) . نقل و تحقيق مير غياث فرزند مير صدر شيرازى دشتكى مسلكى در معاد اختيار نموده كه جمعى آن را تلقى به قبول كرده و برخى از محققان آن مسلك را باطل دانسته‌اند . طريقهء حكيم محشى نزديك به مسلك مير غياث است . و شايد از اين جهت محقق محشى مبناى او را اختيار نكرده كه اشكال آخوند ملا صدرا بر آن را وارد دانسته و در حاشيهء خود بر شواهد و اسفار ، اشكال آخوند را تأييد كرده است .